ћирилица

Ovde objavljujemo autorske tekstove članova Društva mladih lingvista iz istorijske lingvistike. Napominjemo da su tekstovi zaštićeni Creative Commons licencom (Autorstvo-Nekomercijalno-Bez prerada 3.0 Srbija), pod kojom se podrazumeva da je dozvoljeno umnožavanje, distribucija i javno saopštavanje dela, bez prerada, ali samo u nekomercijalne svrhe i pod uslovom da se navede ime autora.


 

Indoevropski jezici danas

Piše: Dejan Antić (Katedra za skandinavistiku, Filološki fakultet Univerziteta u Beogradu)


Rasprostranjenost i brojke

Indoevropska porodica jezika je danas najrasprostranjenija porodica jezika u svetu, kako po geografskim prostranstvima koje obuhvata, tako i po broju stanovnika. Prisutna je u Evropi, Aziji, obema Amerikama i malim delom u Africi. Nekim indoevropskim jezikom kao maternjim govori skoro 3 milijarde ljudi, što je oko 47% svetskog stanovništva. Ostalih 53% svetskog stanovništva govore jezicima koji pripadaju nekoj od oko 150 ostalih porodica jezika ili nekim od oko 75 jezika izolata (jezici koji ne pripadaju nijednoj današnjoj porodici jezika).
Od 10 najrasprostranjenijih jezika u svetu, šest su indoevropski: španski (406 miliona), engleski (335 miliona), hindi (260 miliona), portugalski (202 miliona), bengalski (193 miliona) i ruski (162 miliona). Od neindoevropskih jezika, na listi su kineski (1.197 miliona), arapski (223 miliona), japanski (122 miliona) i javanski (84,3 miliona). Nije na odmet pomenuti i da se na 11. mestu nalazi nemački, takođe indoevropski jezik, sa oko 83,8 miliona govornika.
Broj indoevropskih jezika nije tako lako odrediti, kao što nije lako odrediti ni broj jezika u svetu. Nama dobro poznata situacija srpskog, hrvatskog, bošnjačkog i crnogorskog jezika pokazuje koliko je ponekad teško povući crtu između dijalekta i jezika, a to nije jedina takva situacija u svetu. Istu situaciju možemo naći u Indiji i Pakistanu čiji se jezici hindi (Indija) i urdu (Pakistan) u lingvistici često smatraju samo varijantama istog jezika, gde urdu pokazuje mnogo veći uticaj arapskog zbog muslimanske većine u Pakistanu.
Summer Institute of Linguistics, koji uređuje web-stranicu Ethnologue, navodi cifru od 436 živih indoevropskih jezika. Ovu cifru treba uzeti sa velikom rezervom, pošto Ethnologue, primera radi, u zapadnogermanskoj gornjonemačkoj grani osim nemačkog, navodi i švapski, valserski, huterski, majnfranački i druge jezike koji se inače najčešće posmatraju kao dijalekti nemačkog.

Podela indoevropskih jezika

Nijedna podela indoevropskih jezika nije savršena. Do prve polovine 20. veka najučestalija je bila podela na dve velike grupe: kentum grupu i satem grupu. I danas se ova podela često sreće u knjigama o indoevropeistici, mada često sa izvesnim izmenama, dopunama i ograničenjima.
Ova podela se zasniva na refleksima praindoevropskih velara. U praindoevropskom su postojale tri grupe velarnih konsonanata: obični velarni konsonanti (/k/, /g/, /gh/), palatovelari (/ḱ/, /ǵ/, /ǵh/) i labiovelari (/kw/, /gw/, /gwh/). Smatra se da nijedan savremeni indoevropski jezik nije zadržao sve tri grupe velara, mada pojedini stručnjaci smatraju da albanski jeste. Na osnovu toga kako su se velari razvijali u jezicima ćerkama, indoevropski jezici su podeljeni u dve grupe.
Prvu grupu sačinjavaju jezici koji se uglavnom prostiru na zapadu indoevropskog areala – germanski, keltski, italski, grčki, toharski i anatolijski jezici. Oni su izjednačili palatovelare i obične velare i dobili samo obične velare. Drugu grupu sačinjavaju satem jezici koje uglavnom sačinjavaju jezici iz istočnog areala indoevropskih jezika – baltički jezici, slovenski jezici, indo-iranski jezici, jermenski jezik, albanski jezik, a moguće da tu spadaju i pojedini slabo posvedočeni paleobalkanski jezici poput tračkog, dačkog i ilirskog, koji su se na Balkanu govorili pre doseljavanja Slovena. Ovi jezici su preobrazili praindoevropske labiovelare u obične velare, a palatovelare su preobrazili u sibilante.
Praindoevropska reč za “sto” (100 kao broj) - *ḱm̥tom - imala je u sebi palatovelar /ḱ/ koji je u kentum jezicima dao običan velar /k/; otud latinsko centum (klasični latinski izgovor /ˈkentum/. Po toj reči su kentum jezici i dobili naziv. Ista praindoevropska reč je u avestijskom dala satəm po kome su satem jezici dobili naziv.
Ovakvom podelom je povučena jasna granica istok-zapad između indoevropskih jezika, koja je razbijena otkrićem toharskih jezika koji su se govorili na istoku indoevropskog areala, a bili su kentumski jezici. Kasnije je u ovu podelu dodato da je satemizacija indoevropskih jezika bila inovacija koja nije obuhvatila toharske jezike. Isto tako baltoslovenski jezici pokazuju ograničenu satemizaciju, što neki stručnjaci tumače time da su oni rano u procesu satemizacije povučeni u kentumski areal, što se dodatno objašnjava velikom povezanošću slovenskih jezika sa germanskim i keltskim jezicima.
Ova podela je zasnovana više na jezičkim promenama nego na genetskoj srodnosti jezika. Po genetskoj srodnosti, indoevropski jezici se mogu lakše podeliti na deset do dvanaest grupa. Grupe jezika koje možemo naći u svakoj podeli su: anatolijski jezici, toharski jezici, jermenski jezik, grčki jezik, italski jezici, keltski jezici, germanski jezici, indo-iranski jezici. Problem nastaje kod klasifikacije baltičkih i slovenskih jezika. Veliki broj stručnjaka smatra da su oni nastali od istog prajezika – prabaltoslovenskog i da stoga možemo govoriti o baltoslovenskoj grupi jezika. Drugi smatraju da takvog zajedničkog prajezika nikad nije bilo, već da ti jezici dele veliki broj karakteristika zbog kasnijeg zajedničkog razvoja, i da se stoga čisto genetski mora govoriti o baltičkim i slovenskim jezicima kao odvojenim grupama, dok se u pogledu jezičke promene može posmatrati određeni period njihovog zajedničkog razvoja koji možemo nazvati baltoslovenskim. Dobar pregled različitih teorija i pogleda na ovu problematiku daje Radosav Bošković u knjizi Osnovi uporedne gramatike slovenskih jezika, koju je priredio Radojica Jovićević.
Drugi problem predstavljaju reliktni i slabo ili nikako posvedočeni paleobalkanski jezici – ilirski, trački, dački, pelazgijski i (staro)makedonski (koji nema nikakve veze sa današnjim slovenskim makedonskim jezikom). S obzirom na to da su poznati samo na osnovu nekoliko natpisa i ličnih imena, možemo samo biti sigurni u njihovo indoevropsko poreklo, ali ne i u njihovu pripadnost nekoj od ranije pomenutih većih grupa indoevropskih jezika. Zato se oni često ili potpuno izostavljaju iz ovakvih podela indoevropskih jezika, a pominju kasnije; ponekad se navode zasebno, kao izolati poput grčkog, jermenskog i albanskog, dok ih Vanja Stanišić u svom Uvodu u indoevropsku filologiju grupiše u starobalkanske jezike.

Literatura:
Clackson, J. (2007). Indo-European Linguistics. New York: Cambridge University Press.
Станишић, В. (2006). Увод у индоевропску филологију. Београд: Чигоја штампа.
Kapović, M. (2008). Uvod u indoeuropsku lingvistiku. Zagreb: Matica hrvatska.

Dodaj komentar (0)

Jezik kroz vreme

Piše: Dejan Antić (Katedra za skandinavistiku, Filološki fakultet Univerziteta u Beogradu)

 

Termin „dijahronijska lingvistika“ je sinonim za termin „istorijska lingvistika“. Najkraće rečeno, dijahronijska lingvistika se bavi istorijskim razvojem jezika. U pitanju može biti jedan jezik (ili čak dijalekat jednog jezika) ili pak čitava grupa ili, još šire, porodica jezika. Njen cilj je da objasni na koji su se način jezici vremenom razvijali, da objasni poreklo aktuelnih pojava u jeziku i njegovih karakteristika i da pokuša da rekonstruiše ranije stadijume jezika, što čini u tesnoj saradnji sa komparativnom lingvistikom od koje je nerazdvojiva. Sama istorijska lingvistika (kao i komparativna) je jedna od najstarijih disciplina lingvistike, a u 19. veku je bila i najraširenija i najpopularnija grana lingvistike.
Prve korake prave stari Grci i Rimljani koji povezuju neke grčke i latinske reči, kao što su latinsko septem i grčko ἑπτά (hepta) – sedam, latinsko sex i grčko ἑξ (heks) – šest. U 16. veku italijanski naučnik Skaliger deli evropske jezike na grupe prema tome kako se u tim jezicima kaže bog: deus-jezici (romanski), gott-jezici (germanski), бог-jezici (slovenski), θεός-jezik (grčki) i drugi. Na taj način on je uočio srodnost između određenog broja jezika za koje danas znamo da sačinjavaju jedno daleko veće jezičko genealoško stablo, tj. porodicu jezika – indoevropsku porodicu jezika. Ipak, istorijska lingvistika počinje mnogo više i brže da se razvija pošto je uočena srodnost sanskrita i evropskih jezika koje je Skaliger uključio u svoju podelu. Fridrih fon Šlegel 1808. godine izdaje knjigu koja se bavi gramatikom sanskrita i istovremeno postaje prvi čovek koji je upotrebio termin „uporedna gramatika“. Jedan od pionira u upoređivanju sanskrita sa drevnim evropskim jezicima bio je Franc Bop, koji je 1816. godine napisao svoju knjigu u kojoj konjugaciju sanskrita upoređuje sa grčkom, latinskom, persijskom i germanskom konjugacijom. Još neki veliki filolozi 19. veka koji su doprineli utemeljenju indoevropeistike, i istorijske lingvistike uopšte, svakako su Rasmus Rask, danski filolog koji se bavio staroislandskim jezikom, i Jakob Grim, koji se, pored toga što je sa svojim bratom Vilhelmom zapisivao nemačke narodne bajke, bavio i jezikom, pa je tako prvi uočio sistem pravilnosti po kojima se razvijao germanski sistem suglasnika, a koji je potom dobio naziv po njemu – Grimov zakon.
Na svom početku, istorijska lingvistika se najčešće bavila istraživanjem u oblasti fonologije i morfologije. Danas su ove oblasti u velikoj meri „iscrpljene“, pa se savremena istorijskolingvistička istraživanja uglavnom kreću u smeru istorijske sintakse i istorijske semantike. Ipak, otkrića istorijske lingvistike nisu sama sebi cilj. Ona se često upotrebljavaju u istraživanjima nekih drugih nauka, poput tipologije jezika, etimologije, leksikologije, ali i etnologije. Na primer, utvrđivanje prapostojbine Slovena ne mora zavisiti samo od otkrića arheologije i proučavanja istorijskih spisa. Istorijska lingvistika tu može dosta da doprinese, kako u pogledu apsolutne lokalizacije prapostojbine (njenog geografskog određenja), tako i relativne lokalizacije (određenje slovenske prapostojbine u odnosu na neke druge evropske narode, poput Germana, Kelta, baltičkih naroda i sl.). U pogledu apsolutne lokalizacije prapostojbine možemo kao primer uzeti argumente koji idu u korist srednjodnjeparske hipoteze slovenske prapostojbine a koji govore o zajedničkom slovenskom fondu reči koji se tiče pre svega flore i faune karakteristične za ovu geografsku oblast (npr. medved, vuk, jezero, blato, guska, labud, vrana, itd.) a nedostatak zajedničkog fonda za floru i faunu mora, koje je od srednje oblasti Dnjepra bilo daleko (opširnije videti u Uvod u slavistiku). U pogledu relativne lokalizacije kao primer možemo uzeti utvrđivanje prapostojbine Slovena u odnosu na druge narode, što se može argumentovati rasprostranjenošću i vrstom pozajmljenica iz susednih jezika.
Zaključci istorijske lingvistike se takođe koriste u tipologiji jezika, koja se bavi klasifikacijom jezika prema njihovim strukturnim odlikama, a nezaobilazni su u etimologiji koja se bavi razvojem oblika i značenja reči. Neposredno se koriste i u leksikografiji (izradi rečnika) koji često sadrže etimologiju reči odrednice.

Dodaj komentar (0)

Pročitajte više: Jezik kroz vreme